اگر بهره وری را مسئله کلیدی و راه حل حیاتی جریان توسعه در کشور می دانیم، می توان انتظار داشت که ابعاد مختلف این موضوع در نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری ملی و منطقه ای مورد توجه قرار داشته باشد. برای بررسی این وضعیت، طی مطالعه ای تحلیلی و کیفی، اسناد نظام مدیریت توسعه در استان یزد مورد بازخوانی و مرور نظام مند قرار گرفته اند. خلاصه ای از یافته های این پژوهش را می توان بدین ترتیب و به تفکیک برخی از مهمترین برنامه های توسعه استان ارائه نمود:
• برنامه توسعه استان یزد ذیل قانون برنامه هفتم (1403-1407): این برنامه تعداد 9 موضوع کلیدی را مورد تمرکز قرار داده است که تعدادی از آن¬ها (مانند کاهش ناترازی انرژی، مدیریت یکپارچه منابع آب و کنترل عدم تعادل های درون استانی) دارای ماهیت بهره وری هستند. در میان 37 چالشی که در این برنامه شناسایی شده¬اند، سه مورد به صورت صریح در حوزه بهره وری قابل تحلیل هستند. همچنین در میان پروژه هایی برای تحقق اهداف این برنامه طراحی شده¬ اند نیز مواردی متعددی مشاهده می شود که تلاش دارند تا بهره وری بخش های اقتصادی استان را بهبود بخشند.
• یزد نوآور (1403-1407): این سند هم در بخش مسئله شناسی و هم در تدوین اهداف فرابخشی توانسته است مفاهیمی نزدیک به بهره وری (مانند اثربخشی، اشتراک گذاری، رقابت پذیری، کیفیت و...) را شناسایی و دنبال کند؛ ضمن آنکه سهم زیادی از پروژه های بخشی مندرج در این برنامه (مثل اصلاح شیوه های آبیاری کشاورزی؛ تصفیه آب و فاضلاب؛ مدیریت آب؛ بهره وری و کیفیت آب؛ بهره وری کشاورزی و بهره وری معدن) نیز اشاراتی صریح به مفهوم بهره وری دارند.
• برنامه بومی یزد بهره ور (1402-1411): از آنجا که این سند با هدف برنامه ریزی بلندمدت به منظور ارتقای بهره وری استان تدوین شده است، می توان پذیرفت که تمامی ارکان و اجزای آن با نگاه ویژه به مفهوم بهره وری و اجزای آن به نظم درآمده اند. بدین ترتیب برنامه یزد بهره ور هم در تصویرسازی از ارکان راهبردی (مانند چشم انداز و اهداف کلان) و هم در تحلیل وضع موجود، مسئله شناسی و راهکاردهی (پیشنهاد پروژه های پیشران، پشتیبان و زیربنایی) به صورت اختصاصی و تخصصی به بهره وری پرداخته است.
• برنامه تحولی یزد نوین (1401-1404): هرچند در فهرست محورهای شانزده گانه این سند و همچنین در چشم اندازهایی که برای این محورها ترسیم شده است، اشاره مستقیمی به بهره وری صورت نگرفته است، اما در برخی اهداف، راهبردها، سیاست¬ها، برنامه های عملیاتی و پروژه های این برنامه می توان رد پایی از مفاهیم مرتبط با بهره وری (مانند زنجیره ارزش، ارزش افزوده، کیفیت، مدیریت بهینه منابع و...) را مشاهده نمود.
• سند آمایش استان یزد (برای افق 1424): در چشم انداز این برنامه، اشاره ای به بهره وری دیده نمی شود، اما در اهداف بنیادین، راهبردهای پابرجا، سیاست های سرزمینی و به ویژه برنامه های اجرایی این سند تعابیری شفاف از توجه به بهره وری در قالب عبارات متعدد (مانند ارتقای بهره وری صنایع و معادن؛ بهره وری آب کشاورزی؛ بهره وری محصولات باغی و زراعی؛ بهره وری آب در بخش ها؛ بهره وری محیط زیست و منابع طبیعی؛ بازیافت پسماند؛ بهره وری انرژی؛ بهره وری حمل و نقل؛ هوشمندسازی شهری و...) به چشم می آید.
• سند ملی توسعه استان یزد (مصوب هیئت وزیران): چنین به نظر می رسد که موضوع بهره وری تا حدودی مورد توجه تدوین کنندگان این سند نیز بوده است؛ چراکه در بخش¬هایی از آن (مانند مسائل اساسی، اهداف بلندمدت و راهبردها) عباراتی از قبیل عدم بهره وری بهینه از منابع پایه به ویژه آب، نهادینه سازی بهره وری و افزایش آن در بخشهای اقتصادی، افزایش ارزش افزوده کشاورزی و اصلاح الگوی مصرف آب گنجانده شده است. نقطه قوت سند یادشده در این زمینه را باید ورود به هدفگذاری کمّی برخی شاخص¬های بهره وری دانست؛ به طوری¬که برای دو متغیر «نرخ رشد سالانه بهره وری سرمایه» و «نرخ رشد سالانه بهره وری نیروی کار» اهداف کمّی تعیین کرده است.
اگر بخواهیم میزان بلوغ نظام مدیریت توسعه استان یزد در شناخت دقیق از بهره وری و لحاظ آن در تدوین اسناد و برنامه های ناظر بر توسعه این منطقه را بر اساس تحلیل محتوای این متون، برآورد و گزارش کنیم، احتمالاً آنچه در جدول زیر آمده است، می تواند به شفاف سازی این وضعیت کمک کند. بر اساس این تحلیل ها به نظر می رسد در میان پنج برنامه یا سند استانی مورد بررسی (به جز «یزد بهره ور» که فقط بر موضوع بهره وری متمرکز بوده است)، بیشترین همراستایی با جریان ارتقای بهره وری در برنامه «یزد نوآور (1403-1407)» وجود دارد. این واقعیت عملی در استان یزد، هماهنگ با چارچوب نظری بهره وری در سطح بین المللی است؛ چراکه نوآوری یکی از اساسی ترین مسیرهای تحقق بهره وری به شمار می آید.

تألیف: دکتر هدایت کارگر شورکی